De vergeten slavenhandel van Oost-Afrika

In de loop van enkele eeuwen werden talloze Oost-Afrikanen door moslim-Arabieren als slaven verkocht aan het Midden-Oosten en andere plaatsen via de Sahara en de Indische Oceaan. Experts zeggen dat het tijd is om dit opener te bespreken.

 

BLACK LIVES NO MATTER ?

 

Het eiland Zanzibar wordt tegenwoordig beschouwd als een van de beste bestemmingen van Oost-Afrika: witte zandstranden, kristalhelder water en hotels bieden toeristen van over de hele wereld een onvergetelijke vakantie.

Lang vergeten is het donkere verleden dat 200 jaar geleden dit zonnige paradijs overschaduwde. De archipel, die tegenwoordig een semi-autonoom deel van Tanzania is, werd toen beschouwd als het centrum van de Oost-Afrikaanse slavenhandel.

Naast waardevolle handel in ivoor en kruidnagel, onderscheidde één ding zich boven alle andere op de kleurrijke markten: honderden slaven.

Van Oost-Europa tot Noord-Afrika

De verkoop van Afrikaanse slaven gaat terug tot de oudheid. Het werd populair in de zevende eeuw toen de islam aan kracht won in Noord-Afrika.

Voormalig slavencentrum van Zanzinbar (alliantie met beelden / dpa / M. Moxter)Het Gevangeniseiland van Zanzibar was de plaats waar slaven werden vastgehouden voordat ze naar andere bestemmingen werden vervoerd

Destijds verkochten Arabische moslims in Noord- en Oost-Afrika gevangengenomen Afrikanen naar het Midden-Oosten. Daar werkten ze als veldwerkers, leraren of harembewakers, daarbij was het castreren van mannelijke slaven een gangbare praktijk. Moslims daarentegen, inclusief Afrikaanse moslims, mochten volgens de islamitische juridische opvattingen niet tot slaaf worden gemaakt.

‘Aanvankelijk namen de Arabische moslims in Oost- en Centraal-Europa blanke slaven mee om ze aan Arabië te verkopen’, vertelde de Senegalese auteur Tidiane N’Diaye in een interview aan DW. “Maar   de groeiende militaire macht van Europa  maakte een einde aan de islamitische expansie en nu er een tekort aan slaven was, keken Arabische moslims massaal naar zwart Afrika.”

Wortels van slavernij in Afrika

Volgens N’Diaye bestaat slavernij in vrijwel alle beschavingen. Dit was, voordat de kolonisten kwamen, ook het geval in Afrika.

In Centraal-Oost-Afrika vochten etnische groepen zoals de Yao, Makua en Marava tegen elkaar en hele volkeren binnen het continent handelden met mensen die ze door oorlogen hadden gevangengenomen. Zo kwamen Arabische moslims al bestaande structuren tegen, die de aankoop van slaven voor hun doeleinden vergemakkelijkten.

Foto uit 1878 met een slavenmarkt op Zanzibar (picture-alliance / dpa / K. Welsh)De slavenhandel bloeide op Zanzibar. Arabische moslims zochten slaven voor het Midden-Oosten of om te werken op kruidnagelboerderijen

Voor Abdulazizi Lodhi, emeritus hoogleraar Swahili en Afrikaanse taalkunde aan de Universiteit van Uppsala in Zweden, maakte slavernij deel uit van verschillende Afrikaanse culturen. “Wat betreft export waren de Afrikaanse stammen zelf de belangrijkste actoren. In veel Afrikaanse samenlevingen waren er geen gevangenissen, dus werden gevangengenomen mensen als slaaf verkocht. ‘

Zanzibar als slavenhub van Oost-Afrika

De slavenhandel in Oost-Afrika nam vanaf de 17e eeuw een vlucht. Steeds meer kooplieden uit Oman vestigden zich op Zanzibar. Door de grote handel aan de Swahili-kust en daarmee ook de slavenhandel kreeg het eiland een nog belangrijkere rol in de internationale goederenhandel. Zo ontstond de grootste slavenmarkt in Oost-Afrika.

Er zijn alleen schattingen, waarvan sommige sterk uiteenlopen, over hoeveel Afrikanen er van Oost- tot Noord-Afrika werden verkocht. Dit komt ook doordat veel van de slaven zijn omgekomen. Wetenschappelijk onderzoek concludeert dat ongeveer drie op de vier slaven stierven voordat ze de markt bereikten waar ze zouden worden verkocht. Oorzaken waren honger, ziekte of uitputting na lange reizen.

Een foto uit 1973 met uitgemergelde slaven uit Oost-Afrika aan boord van een dhow (Getty Images / Hulton Archive)Drie van de vier slaven uit Oost-Afrika stierven door honger op weg naar de slavenmarkt

Auteur N’Diaye schat dat 17 miljoen Oost-Afrikanen als slaaf werden verkocht: “De meeste mensen hebben nog steeds de zogenaamde trans-Atlantische slavenhandel van Europeanen in de Nieuwe Wereld in gedachten. Maar in werkelijkheid was de Arabisch-islamitische slavernij veel groter, ‘Zei N’diaye.

‘Acht miljoen Afrikanen zijn vanuit Oost-Afrika via de Trans-Sahara-route naar Marokko of Egypte gebracht. Nog eens negen miljoen zijn gedeporteerd naar regio’s aan de Rode Zee of de Indische Oceaan.’

‘Het kruid van de slavernij’

Historicus Lodhi is het niet eens met de cijfers van N’Diaye. “17 miljoen? Hoe is dat mogelijk als de totale bevolking van Afrika op dat moment misschien niet eens 40 miljoen was geweest? Deze statistieken bestonden toen nog niet.”

Ook oude rapporten waren methodisch twijfelachtig. Zo schatte David Livingston, een Schotse missionaris en ontdekkingsreiziger, dat jaarlijks 50.000 slaven werden verkocht op de markten van Zanzibar. ‘Zelfs vandaag de dag is het aantal inwoners van Zanzibar nog niet in de buurt van 50.000. De cijfers worden niet ondersteund door feiten’, zei Lodhi.

Niet alle slaven werden naar Egypte of Saoedi-Arabië gebracht. Vanaf 1820 begonnen de Omaanse kolonisten in Zanzibar kruidnagel te telen om aan de groeiende vraag op de wereldmarkt te voldoen. Grote plantages ontwikkelden zich snel en slaven konden goedkoop worden gekocht op de nabijgelegen slavenmarkt.