Er schuilt een bepaald soort zin in religieuze teksten dat onmiddellijk indruk maakt door zijn verheven klank, maar bij nadere inspectie verdampt als ochtendmist. Koran 15:21 — “Er is niets of Wij hebben het in overvloed, en Wij zenden het slechts in de juiste hoeveelheid naar beneden” — is daar een bijna schoolvoorbeeld van. Het klinkt als kosmische wijsheid, maar gedraagt zich bij analyse eerder als een retorische truc.
Om te beginnen presenteert het vers een allesomvattende claim. “Er is niets of…” — werkelijk niets wordt uitgesloten. Dat soort totaliteit is verdacht, niet indrukwekkend. Want hoe groter de reikwijdte van een uitspraak, hoe groter ook de noodzaak om haar concreet en toetsbaar te maken. Hier gebeurt het tegenovergestelde: de zin strekt zich uit over alles wat bestaat, maar weigert zich vast te pinnen op iets specifieks. Dit is geen verklaring van de werkelijkheid; het is een poging haar te omarmen zonder ooit de handen vuil te maken.
Vervolgens komt de geruststellende toevoeging dat alles “in de juiste hoeveelheid” wordt neergezonden. Dit is het punt waarop de zin zijn intellectuele prijskaartje verraadt. Want wat betekent “juist” in een wereld waarin kinderen sterven aan ondervoeding terwijl elders voedsel wordt verspild? Wat betekent “juist” wanneer aardbevingen willekeurig steden verwoesten of wanneer droogte hele regio’s tot wanhoop drijft? Als dit alles inderdaad de “juiste hoeveelheid” is, dan wordt het begrip “juist” zo ver opgerekt dat het elke morele betekenis verliest. Het wordt een woord zonder tanden, een leeg etiket dat op elke uitkomst kan worden geplakt.
Hier zien we een klassiek voorbeeld van wat men een onfalsifieerbare bewering zou noemen. Wat er ook gebeurt — overvloed of tekort, voorspoed of rampspoed — het kan altijd worden ingepast in het kader van “de juiste hoeveelheid”. Een uitspraak die niet kan worden weerlegd, ongeacht de feiten, is echter niet diepzinnig maar inhoudsloos. Zij sluit zich af voor kritiek door zichzelf immuun te maken voor de werkelijkheid die zij pretendeert te beschrijven.
Er zit bovendien een subtiele, maar verontrustende morele implicatie in deze formulering. Door te stellen dat alles precies zo wordt toegemeten als het hoort, wordt elk lijden impliciet gelegitimeerd. Niet verklaard, niet verzacht, maar gerechtvaardigd. De hongerige krijgt niet alleen geen brood; hij krijgt te horen dat zijn honger onderdeel is van een perfecte verdeling. Dit is geen troost — het is een vorm van kosmische onverschilligheid, verpakt in plechtige taal.
Daarbij komt nog dat de zin sterk antropocentrisch is. Het idee van een entiteit die “hoeveelheden” beheert en distribueert alsof het om een zorgvuldig bijgehouden voorraad gaat, weerspiegelt eerder menselijke administratie dan een overtuigende beschrijving van het universum. Het is de projectie van onze eigen bureaucratische neigingen op de kosmos: een hemelse magazijnmeester die alles netjes doseert.
Wat uiteindelijk overblijft, is een uitspraak die indrukwekkend klinkt maar niets voorspelt, niets verklaart en niets riskeert. Zij kan achteraf op elke situatie worden toegepast, maar biedt vooraf geen enkel inzicht. En dat is misschien wel het meest veelzeggende kenmerk: een waarheid die zich nooit in gevaar hoeft te begeven, is meestal geen waarheid, maar een zorgvuldig geconstrueerde ontsnappingsroute.
Men zou kunnen zeggen dat dit vers een bepaalde vorm van troost biedt — de geruststelling dat alles onder controle is, dat niets buiten de maat valt. Maar die troost komt tegen een prijs: het opgeven van kritische gedachte en morele helderheid. Want als alles altijd precies goed is zoals het is, dan wordt elke poging om de wereld te verbeteren impliciet een vorm van verzet tegen die vermeende perfectie.
Koran 15:21 — “Er is niets of Wij hebben het in overvloed, en Wij zenden het slechts in de juiste hoeveelheid naar beneden.” — klinkt poëtisch en geruststellend, totdat men de implicaties serieus neemt. In de stijl van Christopher Hitchens zou een kritische analyse ongeveer zo kunnen luiden:
- Het vers presenteert schaarste als goddelijke keuze — en dus als morele verantwoordelijkheid van God.
Als Allah werkelijk alle rijkdom, voedsel, water en middelen “in overvloed” bezit, maar slechts een beperkte hoeveelheid “naar beneden zendt”, dan is hongersnood geen ongeluk meer. Het wordt beleid. Kinderen sterven dan niet door natuur of toeval, maar door een bewust gedoseerde distributie van overvloed. - Het verandert ellende in een administratief besluit.
De formulering “in de juiste hoeveelheid” suggereert precisie, orde en intentie. Maar wat betekent dat concreet? Dat miljoenen mensen exact de juiste hoeveelheid dorst kregen? Exact de juiste hoeveelheid mislukte oogsten? Het vers probeert kosmische controle te verheerlijken, maar maakt God tegelijk medeverantwoordelijk voor elk tekort. - Het probleem van het kwaad wordt verdiept, niet opgelost.
Een beperkte god kan men misschien vergeven. Een almachtige god die overvloed bezit maar bewust beperkt uitdeelt, is moeilijker te verdedigen. Het klassieke theologische probleem luidt hier niet meer: “Waarom kan God het kwaad niet stoppen?” maar: “Waarom doseert Hij het kwaad?” - De taal van overvloed contrasteert grotesk met de werkelijkheid.
De aarde kent hongersnood, extreme armoede, uitdroging en structurele ongelijkheid. Als dit alles gebeurt onder een systeem van perfecte goddelijke distributie, dan is dat systeem óf incompetent óf onverschillig. Beide opties botsen met het idee van een perfecte en barmhartige god. - Het vers moedigt fatalisme aan.
Wanneer rijkdom en middelen worden voorgesteld als exact door God toegewezen, ontstaat gemakkelijk de gedachte dat sociale ongelijkheid uiteindelijk “gewild” is. De arme heeft zijn deel gekregen; de rijke eveneens. Dat maakt protest tegen ongelijkheid subtiel verdacht: men verzet zich dan impliciet tegen de hemelse verdeling. - Er zit een autoritaire ondertoon in het beeld van distributie.
Alles behoort aan God, de mens ontvangt slechts rantsoenen. Het is de taal van absolute macht: niet vrijheid, maar afhankelijkheid. De gelovige leeft niet als autonoom wezen, maar als permanente ontvanger van gecontroleerde bevoorrading. - Het vers gebruikt vaagheid als schild.
“De juiste hoeveelheid” klinkt diepzinnig, maar betekent uiteindelijk alles en niets. Welke maatstaf bepaalt wat “juist” is? Juist voor wie? Voor het stervende kind? Voor de dictator? Voor de parasitaire elite? Het vers geeft geen criterium, alleen een claim van perfectie. - Het romantiseert willekeur door haar heilig te verklaren.
Wat in menselijke politiek tirannie zou heten — één macht die alle middelen bezit en willekeurig distribueert — wordt hier gepresenteerd als wijsheid zodra men het “goddelijke voorzienigheid” noemt. - De morele intuïtie van de mens is vaak humaner dan het vers.
Mensen sturen noodhulp, bouwen ziekenhuizen en bestrijden honger juist omdat zij vinden dat overvloed gedeeld moet worden. Het ironische is dat menselijke solidariteit hier vaak moreel hoger lijkt te staan dan een god die overvloed bezit maar tekorten programmeert.
In Hitchensiaanse termen zou men kunnen zeggen: het vers probeert Gods macht te verheerlijken, maar doet dat ten koste van Gods morele karakter. Een almachtige beheerder van overvloed die bewust schaarste distribueert, lijkt minder op een liefhebbende vader dan op een kosmische bureaucratische heerser.