Koran 45:23 luidt:
“Heb jij degene gezien die zijn begeerte tot zijn god heeft genomen, en die Allah bewust heeft laten dwalen, en wiens gehoor en hart Hij heeft verzegeld en over wiens ogen Hij een bedekking heeft geplaatst? Wie zal hem dan leiden na Allah? Denken jullie dan niet na?”
Op het eerste gezicht lijkt dit vers een waarschuwing tegen morele losbandigheid of egoïsme. Maar filosofisch roept het vers diepere vragen op over menselijke natuur, verantwoordelijkheid en goddelijke rechtvaardigheid. Want zodra men het nauwkeurig leest, ontstaat een opmerkelijke spanning: de mens bezit verlangens die deel uitmaken van zijn schepping, maar wordt vervolgens veroordeeld wanneer diezelfde verlangens hem van het juiste pad afbrengen.
Daar begint het probleem. Het idee dat een schepper menselijke verlangens creëert en daarna dezelfde verlangens behandelt als gevaarlijke verleidingen, roept een fundamentele tegenstrijdigheid op. Honger, seksualiteit, ambitie, emotionele behoefte en verlangen naar autonomie zijn geen externe indringers; zij behoren tot de menselijke natuur zelf. Een werkelijk alwetende en meest barmhartige schepper zou menselijke natuur niet ontwerpen als permanente morele valstrik.
Nog problematischer wordt het wanneer het vers verklaart dat Allah degene “laat dwalen”, zijn hart “verzegelt” en een bedekking over zijn ogen plaatst. Dat creëert een spanning tussen vrije wil en goddelijke controle. Want als God actief het begrip van een mens afsluit, in hoeverre blijft die mens dan volledig verantwoordelijk voor zijn ongeloof of fouten? Het vers lijkt een situatie te beschrijven waarin de patiënt eerst ziek wordt gemaakt en vervolgens wordt gestraft omdat hij ziek is.
Dat probleem raakt aan een klassieke filosofische kwestie binnen religie: kan een mens eerlijk verantwoordelijk worden gehouden voor een conclusie die volgens dezelfde theologie mede door God is bepaald? Wanneer God zowel de schepper van verlangens als de veroorzaker van dwaling wordt, vervaagt de grens tussen menselijke schuld en goddelijke regie.
Bovendien verraadt het vers een diep wantrouwen tegenover menselijke autonomie. Iemand die zijn eigen verlangens volgt, wordt niet simpelweg gezien als iemand die een andere levensvisie heeft, maar als iemand die “zijn begeerte tot god heeft genomen.” Daarmee verandert persoonlijke autonomie onmiddellijk in spirituele rebellie. Het vers suggereert dat onafhankelijkheid van religieuze autoriteit uiteindelijk neerkomt op afgoderij van het zelf.
Maar dat roept opnieuw een morele vraag op: waarom zou een almachtige God menselijke verlangens creëren om vervolgens te eisen dat de mens voortdurend wantrouwen voelt tegenover zijn eigen natuur? Een werkelijk barmhartige God zou menselijke emoties en verlangens niet construeren als permanente bronnen van schuld, angst en spiritueel gevaar.
Het meest opvallende element van het vers is misschien wel de psychologische verschuiving die het maakt. De ongelovige of scepticus wordt niet behandeld als iemand die mogelijk onvoldoende overtuigd is. Nee, zijn hart is “verzegeld”, zijn ogen “bedekt”, zijn innerlijk gecorrumpeerd door begeerte. Daarmee verschuift het debat van argumenten naar karakterdiagnose. Niet: “Waarom is deze persoon niet overtuigd?” maar: “Welke morele defecten verhinderen hem de waarheid te zien?”
Dat mechanisme maakt religieuze overtuiging bijzonder moeilijk falsifieerbaar. Want zodra twijfel automatisch wordt verklaard als gevolg van verdorven verlangens of goddelijke verzegeling, hoeft men de inhoudelijke kritiek niet langer serieus te onderzoeken. De scepticus wordt gepsychologiseerd in plaats van weerlegd.
De ironie van het vers ligt uiteindelijk hierin: dezelfde menselijke verlangens die volgens religie door God zijn geschapen, worden tegelijkertijd behandeld als bewijs van menselijke verdorvenheid. Maar een werkelijk meest barmhartige schepper zou menselijke natuur niet ontwerpen als een voortdurende strijd tussen aangeboren verlangens en goddelijke acceptatie. Dat lijkt minder op volmaakte genade en meer op een systeem waarin de mens eerst kwetsbaar wordt gemaakt en vervolgens verantwoordelijk wordt gehouden voor precies die kwetsbaarheid.
Welke verdorvenheden heeft Allah in de mens gelegd en wat zegt dat over de ”volmaakte schepping’.
Wanneer religie spreekt over menselijke “verdorvenheid”, ontstaat een ongemakkelijke filosofische vraag: waar komt die verdorvenheid eigenlijk vandaan? Volgens de islamitische theologie is Allah niet alleen de schepper van de mens, maar ook van diens natuur, verlangens, emoties en psychologische neigingen. Dat betekent dat alles wat de mens vatbaar maakt voor zonde uiteindelijk onderdeel is van hetzelfde ontwerp dat als “volmaakt” wordt gepresenteerd.
Daar ontstaat een spanning die moeilijk volledig op te lossen is. Want welke eigenschappen veroorzaken volgens religie morele afwijking? Seksuele verlangens. Trots. Woede. Afgunst. Begeerte naar autonomie. Twijfel. Egoïsme. Verlangen naar macht of genot. Maar precies deze eigenschappen blijken tegelijkertijd diep verweven met de menselijke natuur zelf. Zij zijn geen externe fouten in het systeem; zij zijn onderdeel van het systeem.
Dat roept een fundamentele vraag op: wat betekent “volmaakte schepping” precies wanneer dezelfde schepping voortdurend wordt beschreven als geneigd tot afdwaling, ongehoorzaamheid en zonde? Een werkelijk volmaakt ontwerp zou geen permanente innerlijke strijd hoeven creëren tussen aangeboren menselijke natuur en goddelijke verwachtingen.
Religie probeert dit probleem vaak op te lossen door te spreken over een test. Maar ook dat antwoord roept nieuwe vragen op. Want waarom zou een alwetende God een test ontwerpen waarvan Hij de uitkomst reeds kent? Waarom verlangens scheppen die sterk genoeg zijn om miljarden mensen te laten falen, en vervolgens dat falen gebruiken als rechtvaardiging voor straf? Een werkelijk barmhartige God zou menselijke kwetsbaarheid niet ontwerpen als basis voor morele veroordeling.
De spanning wordt nog groter wanneer ongeloof zelf wordt gekoppeld aan morele zwakte. In verzen zoals Koran 45:23 wordt menselijke begeerte voorgesteld als oorzaak van spirituele blindheid. De scepticus is niet simpelweg iemand die onvoldoende overtuigd raakt; hij zou gecorrumpeerd zijn door verlangens. Maar opnieuw ontstaat hier dezelfde paradox: wie schiep die verlangens? Als Allah zowel de architect van menselijke natuur als de rechter over haar gevolgen is, blijft de vraag bestaan hoeveel verantwoordelijkheid uiteindelijk werkelijk bij de mens ligt.
Het probleem raakt daarmee aan een dieper filosofisch punt over verantwoordelijkheid. In het dagelijks leven begrijpen wij dat ontwerpers verantwoordelijkheid dragen voor defecten in hun ontwerp. Wanneer een ingenieur een machine bouwt die structureel ontspoort onder voorspelbare omstandigheden, leggen wij niet alle schuld bij de machine zelf. Toch verwacht religie vaak dat de volledige morele last uitsluitend bij de mens ligt, terwijl dezelfde religie volhoudt dat God diens natuur volledig heeft ontworpen.
Daarom ontstaat de indruk dat “verdorvenheid” binnen religieuze systemen soms minder functioneert als verklaring en meer als noodzakelijke voorwaarde voor het systeem zelf. De mens moet fundamenteel gebrekkig zijn, omdat anders de voortdurende noodzaak van gehoorzaamheid, redding, vergiffenis en angst voor straf moeilijker te rechtvaardigen wordt.
De ironie is opvallend: dezelfde menselijke eigenschappen die religie veroordeelt, maken menselijke ervaring juist mogelijk. Verlangen maakt liefde mogelijk. Ambitie maakt vooruitgang mogelijk. Onafhankelijk denken maakt wetenschap en filosofie mogelijk. Emotie maakt empathie mogelijk. Een werkelijk volmaakte en barmhartige schepper zou menselijke natuur niet construeren als een voortdurende bron van schuld, maar als iets dat niet constant in conflict hoeft te staan met goddelijke acceptatie.
Misschien is dat uiteindelijk het diepste probleem met het idee van “verdorvenheid” binnen een volmaakte schepping. Hoe meer religie benadrukt dat de mens van nature geneigd is tot dwaling, begeerte en ongehoorzaamheid, hoe moeilijker het wordt om tegelijk vol te houden dat het oorspronkelijke ontwerp volledig perfect was. Want een schepping die structureel worstelt met precies de eigenschappen die haar schepper zelf heeft ingebouwd, roept onvermijdelijk vragen op over de aard van die vermeende volmaaktheid.