Soera 78:6-7 “Hebben Wij de aarde niet tot een bed gemaakt? En de bergen als pinnen?”
Het is een charmante metafoor. De aarde als een comfortabel rustbed; de bergen als tentpinnen die alles netjes op zijn plaats houden. Het beeld is huiselijk, bijna nomadisch. Men kan zich voorstellen hoe het in de zevende eeuw een vanzelfsprekende analogie was: men slaat zijn tent op, men zet de pinnen vast, men rust.
Maar poëzie wordt problematisch wanneer zij wordt opgevoerd als natuurkunde.
Indien het vers louter beeldspraak is, dan is er weinig te bekritiseren. Dichters mogen de aarde een bed noemen. Zij mogen bergen vergelijken met pinnen. Dat is hun recht. Het universum is groot genoeg voor metaforen.
Het probleem ontstaat wanneer men beweert dat deze verzen een vooruitziende geologische waarheid bevatten. Dat bergen werkelijk functioneren als stabiliserende “pinnen” die de aardkorst verankeren en aardbevingen voorkomen. Dat hier, in compacte vorm, moderne tektoniek reeds werd aangekondigd.
Dat is minder poëzie dan propaganda.
De geologie heeft ons intussen iets minder geruststellends geleerd. Bergen zijn geen stabiliserende haringen die een kosmische tent strak houden. Zij zijn juist het product van enorme tektonische krachten: botsende platen, opheffing, vervorming. Zij zijn het bewijs van instabiliteit, niet van rust. En aardbevingen? Die komen opvallend vaak voor in bergachtige regio’s waar platen elkaar ontmoeten.
Als dit pinnen zijn, dan zijn het pinnen die zelf bewegen.
De aarde als “bed” klinkt eveneens aangenaam, tot men zich realiseert dat het een bed is met vulkanen, aardverschuivingen, tsunami’s en periodieke massale uitstervingen. Een merkwaardig rustbed dat hele steden kan verzwelgen zonder waarschuwing.
De verdediger zal zeggen: het is metaforisch bedoeld. Goed. Maar dan moet men ook ophouden het te presenteren als een wetenschappelijk wonder. Men kan niet eerst de dichterlijke vrijheid claimen en vervolgens wetenschappelijke precisie suggereren wanneer het uitkomt.
Religieuze apologetiek lijdt vaak aan dit dubbelspel. Wanneer een vers botst met moderne kennis, wordt het poëzie. Wanneer het enigszins lijkt te passen, wordt het plotseling bewijs van bovennatuurlijke voorkennis.
Maar de werkelijkheid is minder mysterieus en tegelijk indrukwekkender. De aarde is geen bed; zij is een dynamisch systeem van convectiestromen in de mantel, bewegende platen en miljarden jaren evolutie. Bergen zijn geen tentpinnen; zij zijn de littekens van een planeet in beweging.
Het ironische is dat de werkelijke wetenschap — die door twijfel en experiment tot stand kwam — een wereldbeeld heeft onthuld dat veel grootschaliger en ontzagwekkender is dan de tentmetafoor ooit kon suggereren.
Men mag de aarde een bed noemen als men dat poëtisch wil. Maar wie er een handboek geologie van maakt, moet bereid zijn dat handboek te laten nakijken.
En de aardkorst, zo blijkt, is niet onder de indruk van tentpinnen.