7:86. Wie Allah doet dwalen, niemand kan hen leiden. En Hij laat hen in hun overtredingen blindelings dwalen.
17:15 En wie afdwaalt, dwaalt af tot zijn eigen nadeel.
Hier zien we een opmerkelijk staaltje theologische boekhouding: de almachtige schepper verklaart dat hij zelf mensen laat dwalen en dat niemand hen daarna nog kan leiden — maar wanneer die mensen vervolgens dwalen, is het plots hun eigen schuld. Het is alsof een kosmische toneelschrijver eerst het script schrijft, de rollen verdeelt en het decor bouwt, om daarna de acteurs moreel te veroordelen omdat ze precies doen wat het script voorschrijft. Dit is geen mysterie van rechtvaardigheid; het is een retorische manoeuvre waarbij absolute macht boven blijft en alle verantwoordelijkheid beneden wordt gedumpt. In elk ander domein zouden we dat simpelweg noemen: het systeem manipuleren en daarna de slachtoffers de schuld geven.
Als men beweert dat God iemand laat dwalen en dat niemand hem daarna kan leiden, en vervolgens zegt dat dezelfde persoon verantwoordelijk is voor zijn dwaling, dan spreekt men zichzelf tegen. Want als de oorzaak bij God ligt, is de schuld niet bij de mens; en als de schuld werkelijk bij de mens ligt, dan kan men niet zeggen dat God hem eerst tot dwaling bracht. Het is onmogelijk dat dezelfde hand zowel de oorzaak als de aanklager is. Wat hier verschijnt als mysterie van goddelijke wijsheid lijkt eerder op menselijke redenering die haar eigen tegenspraken probeert te verhullen.
Wanneer een religie leert dat God mensen laat dwalen en hen vervolgens verantwoordelijk houdt voor die dwaling, ontstaat er een diep moreel probleem. Het creëert een wereldbeeld waar een religie zegt dat God bepaalt wie dwaalt, maar vervolgens de mens straft voor die dwaling. Dan lijkt het alsof iemand verantwoordelijk wordt gehouden voor een keuze die hij niet zelf kon bepalen. Of nog eenvoudiger: Als iemand wordt gestraft voor een verkeerde keuze, moet hij ook echt de mogelijkheid hebben gehad om een andere keuze te maken. Als God die mogelijkheid wegneemt door iemand te laten dwalen, wordt het moeilijk te begrijpen waarom die persoon alsnog verantwoordelijk wordt gehouden. In mijn ervaring met religieuze samenlevingen kan zo’n idee een cultuur versterken waarin mensen hun omstandigheden of fouten niet kritisch onderzoeken, maar ze zien als onderdeel van een goddelijk plan. Dat maakt het moeilijker om verantwoordelijkheid te nemen voor verandering, hervorming en individuele vrijheid.
Een alledaagse vergelijking is een leraar die expres verkeerde antwoorden in een examenboek zet en daarna een student laat zakken. En vervolgens de schuld op de patient afschuift.
Vragen:
- Als God iemand laat dwalen, hoe kan die persoon dan nog vrij kiezen?
- Als niemand iemand kan leiden die door God is misleid, waarom wordt die persoon dan verantwoordelijk gehouden?
- Hoe kan een rechter rechtvaardig zijn wanneer hij eerst de fout veroorzaakt en daarna de dader straft?
- Als God absolute controle heeft, waar eindigt zijn verantwoordelijkheid en waar begint die van de mens?
- Waarom een systeem creëren waarin mensen worden gestraft voor een toestand die zij niet konden voorkomen?
- Waarom iemand “mensen blind laten dwalen” en vervolgens deze mensen verwijten dat zij niets zagen?
- Wat is het nut van profetische waarschuwingen als God mensen laat dwalen?
- Is dit een moreel systeem of een kosmisch toneelstuk waarvan het script al geschreven is?
- Als God wil dat iedereen geleid wordt, waarom laat hij sommigen doelbewust verdwalen?
- En als hij dat niet wil, wat zegt dat dan over zijn macht?
- Waarom iemand verantwoordelijk maken voor een pad dat hij volgens de tekst niet kan verlaten?
- Hoe kan rechtvaardigheid bestaan zonder echte alternatieve keuzes?
- Als dwaling door God wordt bepaald, is ongeloof dan geen onderdeel van zijn plan?
- En als het zijn plan is, waarom wordt het dan bestraft?
- Is dit rechtvaardigheid, of slechts absolute macht zonder verantwoording?
- Mensen straffen na misleiding heet manipulatie, waarom zou dat bij God anders zijn?
- Als alles uiteindelijk door God wordt gewild, wat blijft er dan over van menselijke schuld?
- Als iemand niet kan worden geleid nadat God hem laat dwalen, wat bewijst straf dan nog?
- En uiteindelijk: straft God hier zonde — of simpelweg het volgen van een script dat hij zelf schreef?
Eerst bepaalt de hemel wie verdwaalt, en daarna straft dezelfde hemel hen omdat ze verdwaald zijn — een opmerkelijk systeem waarin almacht boven blijft en schuld altijd beneden eindigt.