Soera 17:1 ”Verheven is Hij Die Zijn Dienaar ‘s nachts van de al-Haram-moskee naar de al-Aqsa-moskee heeft gebracht, waarvan Wij de omgeving hebben gezegend, om hem Onze tekenen te tonen. Voorwaar, Hij is de Alhorende, de Alziende”.
De reis naar een plaats die nog niet bestond
Men zou verwachten dat een tekst die pretendeert goddelijke openbaring te zijn, op zijn minst duidelijk is over de wereld die zij beschrijft. Maar in het geval van de zogenaamde nachtelijke reis stuiten we op een merkwaardige situatie: een verplaatsing naar een “moskee” die, historisch gezien, op dat moment nog niet bestond. Het gebouw dat wij vandaag kennen als al-Aqsa werd pas na de dood van Mohammed opgericht. En toch wordt het in de tekst gepresenteerd alsof het een bekende bestemming is.
De gebruikelijke verdediging luidt dat het niet om het gebouw gaat, maar om de plek. Dat is een handige verschuiving—van iets concreets naar iets abstracts—maar het roept een voor de hand liggende vraag op: waarom wordt het dan aangeduid als een “moskee”? Woorden hebben betekenis, en een moskee is geen vaag concept, maar een specifieke religieuze structuur. Wanneer een tekst een term gebruikt die pas later zijn concrete invulling krijgt, is het niet onredelijk om te vermoeden dat de duidelijkheid niet in de tekst zelf zit, maar in wat er later aan is toegevoegd.
En hier komen we bij de rol van de samenstellers. De Koran zoals wij die kennen is geen stenografisch verslag van één moment, maar het resultaat van verzameling, selectie en standaardisatie. Verzen werden bijeengebracht, varianten werden geëlimineerd, en een canon werd vastgesteld. Dat proces, hoe zorgvuldig ook voorgesteld, is onvermijdelijk een menselijk proces. En mensen hebben de neiging om betekenis te verduidelijken, hiaten op te vullen en teksten in lijn te brengen met hun eigen religieuze en politieke werkelijkheid.
Wat we hier dus mogelijk zien, is geen helder verslag van een historische gebeurtenis, maar een tekst die pas achteraf begrijpelijk wordt gemaakt. Jeruzalem krijgt zijn centrale plaats niet noodzakelijk omdat het expliciet en ondubbelzinnig in de oorspronkelijke boodschap stond, maar omdat latere generaties het daar hebben ingelegd—geïnstitutionaliseerd, genormaliseerd en uiteindelijk onbetwist gemaakt.
De ironie is scherp: een gebeurtenis die wordt gepresenteerd als een bewijs van goddelijke macht, blijkt bij nadere beschouwing afhankelijk van menselijke interpretatie om überhaupt betekenis te krijgen. Zonder die interpretatie blijft er weinig meer over dan een cryptische verwijzing naar een “verre plaats”, die pas achteraf een naam, een locatie en een gebouw krijgt.
Men kan dit blijven verdedigen als mysterie, als openbaring, als bewijs van transcendentie. Maar men kan het ook eenvoudiger zien voor wat het is: een tekst die niet spreekt met de helderheid van het goddelijke, maar met de ambiguïteit van het menselijke. En een verhaal dat pas werkt nadat anderen het hebben afgemaakt.
Cross-examination: Al-Aqsa en soera 17:1
- Wat wordt in de tekst precies bedoeld met al-masjid al-aqsa—een gebouw, een plaats, of een abstract begrip?
- Als het om een concrete moskee gaat, waar bevond die zich ten tijde van de openbaring?
- Indien er geen gebouw bestond, waarom wordt dan het woord “moskee” gebruikt?
- Op basis waarvan wordt al-Aqsa geïdentificeerd met Jeruzalem, terwijl de tekst zelf de stad niet noemt?
- Is deze identificatie afkomstig uit de brontekst zelf, of is het een latere toevoeging?
- Welke rol hebben hadith en exegese gespeeld in het vastleggen van deze betekenis?
- Waarom is een gebeurtenis van zulke vermeende kosmische betekenis zo summier en zonder detail beschreven?
- Als de reis fysiek bedoeld is, waarom ontbreken concrete beschrijvingen van plaats, afstand en verloop?
- Indien het symbolisch is, waarom wordt dat niet expliciet gemaakt?
- In hoeverre is de huidige interpretatie afhankelijk van kennis die buiten de tekst ligt?
- Begrijpen wij het vers, of begrijpen wij de uitleg die later aan het vers is gegeven?
- Wat zegt het over een tekst als haar centrale betekenis pas duidelijk wordt door latere toevoegingen?
- Kan een tekst die zo open is voor interpretatie nog aanspraak maken op eenduidigheid?
- Welke rol speelden politieke en religieuze ontwikkelingen in het verbinden van Jeruzalem aan dit vers?
- Is het mogelijk dat de betekenis van al-Aqsa is gevormd door latere historische omstandigheden?
- Indien de term oorspronkelijk vaag was, wanneer en door wie is zij concreet gemaakt?
- En op basis van welke autoriteit werd die interpretatie uiteindelijk als definitief beschouwd?
- Wat weegt zwaarder: de letterlijke tekst, of de toegevoegde betekenis?
- En als die twee niet volledig samenvallen, welke van de twee heeft dan voorrang?
- Tot slot: als dit vers vandaag zonder context zou worden gelezen, zou men dan vanzelfsprekend uitkomen bij Jeruzalem?
Korte vragen, maar elk raakt precies de kern.